Yazı Detayı
15 Haziran 2016 - Çarşamba 11:41
 
Osmanlı Devleti’nin Fethinden Cumhuriyet’e Kadar Bayburt Tarihi
Serdar Göktaş
 
 

 

Geçen yazımızda “Eski Çağlardan Osmanlı Devleti’nin fethine kadar Bayburt Şehri”nin geçirdiği tarihi safhalar hakkında bilgi vermiştik. Bu yazımızda ise Bayburt’un Osmanlı Devleti tarafından fethi ve bu devletin inkırazına kadar olan sürecini tetkik etmeye çalışacağız. Bir bütünlük arz etmesi için bir önceki yazımızın bu yazımızdan önce okunması okuyucuya tavsiye edilir.

 

Bayburt ve çevresi, 16. Yüzyıl’ın başlarında Safevi Devleti egemenliği altında bulunmaktaydı. Bu dönemde, Osmanlı Devleti’nin Trabzon Sancakbeyi olan Şehzade Selim (Yavuz) bu bölgeye çeşitli akınlarda bulunmuştur. Şehzade Selim, Yavuz Sultan Selim namıyla, 24 Nisan 1512’de tahta çıktıktan sonra Safevi Devleti’ne karşı girişeceği sefer için hazırlıklara başlamıştır. 19 Mart 1514 tarihinde doğu seferine çıkan Yavuz, kendisi Çaldıran üzerine yürürken, Yanya Sancak Beyi Mustafa Bey ile Trabzon Sancak Beyi Mehmed Bey idaresindeki Osmanlı kuvvetlerini, Şah İsmail’in emirlerinden Kara Maksud-i Sultani’nin müdafaa ettiği Bayburt’u fethetmek için görevlendirmiştir. Yavuz Sultan Selim, Çaldıran Zaferi dönüşü Erzurum civarındaki Titkir bölgesine geldiği sırada, Bayburt’un fetih haberini almıştır. Bayburt, Trabzon-Erzurum arasında stratejik bir mevkiye sahip olup, onun doğusu Hristiyan Gürcü Beyleri ile Safevi kalıntılarının hakim olduğu bir sınır bölgesi olması sebebiyle eyalet statüsüne haiz müstakil bir sancak (liva) olarak kabul edilmiştir. 23 Ekim 1514’de Şarki-Karahisar, Trabzon ve Canik Sancakları da eklenerek oluşturulan “Erzincan-Bayburd Beylerbeyliği” uç-serhad beylerbeyliği statüsüyle, bu bölgeyi fetheden Emir-i Ahur Bıyıklı Mehmet Paşa’ya verilmiştir. Yaklaşık 4 sene süren Erzincan-Bayburd Beylerbeyliği zaman içerisindeki idari değişiklik sonucunda ilga edilerek, Bayburt, 1517 yılında Diyarbekir Beylerbeyliği’ne bağlanmıştır. 1516-1518 yılları arasında Bayburt Sancağı; Bayburt, Kelkit-Sadak, Kovans, Tercân-ı Ulyâ, Tercân-ı Süflâ nahiyelerinden meydana geliyordu.

 

Kanuni Sultan Süleyman döneminde Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun bir kısmına idari yapılanmada Karaman-Rum Beylerbeyliği adı verilmiştir. 30 Mayıs 1520 tarihinde adı geçen beylerbeyliğe sancak statüsüyle bağlanan Bayburt; Bayburd kazası, Kelkid kazası, Kogans kazası, Yağmurderesi kazası, İspir kazasına bağlı Kabahor, Çermelü-yi İspir ve Ovacık-ı İspir nahiyeleri, Tercan kazasına bağlı Tercan-ı Ulya ve Tercan-ı Süfla nahiyeleri ve Sogayn kazasına baglı Erzurum, Mürs-kulu, Erzurum-abad, Keçik, Tekman, Çermelü ve Ovacık nahiyelerini ihtiva etmekteydi.

 

Kanuni’nin Irakeyn Seferi (1533–35) sırasında Kemah ve Bayburd sancakları birleştirilerek Dulkadiroğulları’ndan Alaüddevle Bozkurt Bey’in torunu ve Şahruh’un oğlu Mehmed Han’a verilmiştir. Bayburt, Kemah Sancağıyla birlikte, 22 Temmuz 1535 tarihinde tekrar Diyarbekir Beylerbeyliği’nin sınırları içinde yer almıştır. 1535'ten sonra Erzurum ve İspir'in ayrı birer sancak olmaları sonucu Bayburt; Kelkit, Kovans ve Tercan nahiyelerinden oluşan küçük bir sancak haline gelmiştir. Bayburt’un sancaklıktan ne zaman çıktığı kesin olarak tespit edilememişse de 1568 tarihli Erzurum Sancağı’na ait bir icmal defterinde Bayburt’un bu sancağa bağlı bir kaza olduğu görülmektedir.

 

Sultan III. Murat (1574-1595) devrine ait bir icmal defteri ile 1591 tarihli Bayburt Mufassalı’ndan anlaşıldığına göre Bayburt’un kazalık statüsü bu yıllarda da devam etmektedir. 1631 tarihli tevcihat defterine göre; Erzurum Eyaleti’nin 13 sancağı olup, bunlar arasında Bayburt da sancak olarak gösterilmiştir. 1632–1641 tarihli tevcihat defterinde Bayburt, Livâ-i Bayburd mir-mirân hassı şeklinde, yine sancak olarak gösterilmiştir. 1636 tarihli olup Bayburt, Erzincan ve Tercan’ı ihtiva eden avarız icmal defterinde Bayburt, bu defa kaza olarak kaydedilmiştir. 1636 ve 1642 tarihli avarız ile 1650 tarihli mevkufat defterlerinde de kaza olarak kaydedilmiştir. Bunun sebebi de avarızın kaza esası üzerine düzenlenmesinden ileri gelmektedir. Bunun içindir ki Bayburd, tevcihat defterlerinde sancak, avarız defterlerinde ise kaza olarak gösterilmiştir. Erzurum Beylerbeyi’nin hassı olan dolayısıyla da onun adamı tarafından idare edilen Bayburt, idari olarak sancak statüsünde olmasına rağmen, ayrı olarak telakki edilmemiş ve Paşa sancağı içerisinde belirtilmiştir. Esasında buraya merkez tarafından bir sancakbeyinin tayin edilmemesi ve beylerbeyinin bir adamı vasıtasıyla onun adına idare edilmesi sebebiyle tam olarak klasik sancak statüsünde olmadığını söylemek daha doğru olur. 1682–1702 yıllarına ait tevcihat kayıtlarında Bayburd yine sancak olarak kaydedilmiştir. 1729 yılında ise Erzurum Eyaleti’nin sancaklarından biri olan Bayburt, yine bu yüzyıla ait Anadolu Kazaskerlik defterlerinde Erzurum’a bağlı bir kaza statüsündedir.

 

Rusların Osmanlı Devleti’ne karşı açtıkları 1828-1829 savaşında Rus istilasına uğrayan Bayburt, kalesi ile birlikte geniş ölçüde tahribata uğramış, fakat Osmanlı Ordusu ile birlikte savaşan Bayburt halkı, Hart ovasında General Paskoviç ordusunu bozguna uğratarak geri çekilmeğe mecbur etmişlerdir. Milli övünç tarihimizde mümtaz yeri olan bu zaferi, Bayburtlu Zihni, “Hart Destanı” adlı şiiriyle destanlaştırmıştır.

 

1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra Osmanlı Devleti’nin kuzeydoğu sınırında meydana gelen değişiklikler sonucu 2 Aralık 1878 tarihinde tekrar sancaklık statüsü kazanan Bayburt, 1888 yılında yine kazalık durumuna düşürülmüştür. Birinci Dünya Savaşı’nda Rusların Erzurum işgalinden sonra alınmasına çok büyük önem verdikleri Bayburt, en kuvvetli iki Rus kolordusunu Kop dağı ve civarında çivileyerek 6 ay görülmedik bir kahramanlıkla bu tarihi beldeyi savunmuşlardır. Bayburt’un Kop dağı tarafından ele geçirilmesini olanaksız gören Rus Başkumandanı Grandük Nikola ve Ordu kumandanı Yüdeniç, Trabzon’u almak suretiyle Bayburt’un arkasına düşmeyi tasarlamışlar ve bu maksatla sahilden üstün kuvvetlerle Trabzon üzerine yüklenerek 18 Nisan 1916 içinde Trabzon’u ele geçirmişlerdir. Trabzon’un düşmesiyle birlikte her taraftan mahsur durumda kalan Bayburt, 16 Temmuz 1916’ya kadar mukavemet ederek milli tarihimizde “İkinci Türk Plevnesi” unvan ve şerefini kazanmıştır. 1914-1918 Birinci Dünya Savaşı sırasında tarihinde ikinci defa Rus işgaline uğrayan Bayburt, 16 Temmuz 1916 tarihinde başlayan bu işgalden ancak Rus Bolşevik İhtilalinden sonra 18 Aralık 1917 tarihli Erzincan Mütarekesi sonucu Rusların Doğu Anadolu’dan ordularını çekmeyi kabul etmesi üzerine 20 Ocak 1918’de kurtulmuş fakat bu sefer de yaklaşık bir ay sürecek bir Ermeni işgaline maruz kalmıştır. Rus askerlerinin bölgeden çekilmesi üzerine oluşan otorite boşluğundan yararlanan Ermeni çeteleri, hemen faaliyete geçerek yerli ahaliye akla hayale sığmaz işkencelerde bulunmuşlardır. Bayburt, 3. Osmanlı Ordusuna bağlı 2. Kafkas Kolordusunun 5. Kafkas tümeni tarafından 21 Şubat 1918’de kurtarılmıştır.

 

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra başlayan karanlık mütareke yıllarında metanetini kaybetmeyen Bayburt, Anadolu’da başlayan Milli Mücadele hareketine Anadolu şehirleri içinde ilk katılanlardan biri olmuştur. Mondros Mütarekesinden sonra Anadolu’da başlayan Türk Milli Mücadelesi sırasında, İstanbul merkezli kurulan Vilayat-ı Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti’ne bağlı Bayburt Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti kurulmuş, bölgenin haklarını savunmak ve milli mücadeleye maddi manevi destek olmak üzere harekete geçmiştir. İzmir’in işgal edilmesi sebebiyle, 2 Haziran 1335/1919’da Bayburt’ta büyük bir miting düzenlenmiş, bu keyfi işgal, Osmanlı hükümeti, İngiltere, Amerika, Fransa, İtalya mümessillerine ve 9. Ordu kıtaatı müfettişliğine protesto edilmiştir. Miting sırasında galeyana gelen Bayburt Halkı, bir gün sonra dahi yatışmamış ve İzmir’in durumu hakkında cevap gelene kadar telgrafhaneyi işgal altına almışlardır. Bayburt Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti, 1920 yılının Ocak ayında Fransız ve Ermeni askerlerinin Maraş ve çevresinde yaptıkları zulüm ve katliam hareketlerinin engellenmesi isteğiyle İstanbul Hükümeti ve Amerika temsilciliğine protesto telgrafı göndermiştir.

 

Bayburt, 17-21 Haziran 1919 Vilayat-ı Şarkıyye Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti’nin Erzurum Şubesi tarafından düzenlenen Erzurum Vilayeti Kongresi’ne iki temsilciyle katılmıştır. Bu temsilciler, 23 Temmuz 1919 tarihli Erzurum Kongresi’ne de Bayburt mümessilleri olarak katılacak olan, aynı zamanda Bayburt Müdafaa-i Hukuk-u Milliye Cemiyeti’ne de mensup olan Cemiyet’in ikinci başkanı Alemdarzade Mehmed Tevfik Çoruh ve Veznedar Abdullah Ağazade Zahid Efendilerdir. Bu kişiler, kongrelere yeterliliklerini ve güvenilirliklerini gösteren itimadname verilerek gönderilmişlerdir. Bu tarihi görevleri yerine getiren Bayburt halkı ve cemiyeti, Milli Mücadele’nin savaş döneminde gerek Doğu cephesine gerekse Batı cephesine başta asker gönderimi olmak üzere elinden gelen katkıyı yapmaya çalışmıştır. İzmir’in işgalden kurtuluşu üzerine Bayburt Halkı, Bolu Mebusu Tunalı Hilmi Bey aracılığıyla TBMM nezdinde Türk ordusuna teşekkür telgrafları çekmişlerdir. Bu telgraflara Divanı Riyaset cevap telgrafları çekmiştir.

 

Türk Kurtuluş Savaşı’nın başarıyla sonuçlanması üzerine yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin mülki düzeninde Erzurum Vilayeti’ne bağlılığı devam eden Bayburt, 30 Mayıs 1926 tarihli 877 numaralı Teşkilatı Mülkiye Kanunu gereğince Erzurum’dan alınarak Gümüşhane’ye bağlanmıştır.

 

 
Etiketler: Osmanlı, Devleti’nin, Fethinden, Cumhuriyet’e, Kadar, Bayburt, Tarihi,
Yorumlar
Ulusal Gazeteler
BİZİM GAZETE
Puan Durumu
Takımlar
P
Av
M
B
G
O
1
Galatasaray
26
27
2
2
8
12
2
Medipol Başakşehir
26
23
2
2
8
12
3
Beşiktaş
22
19
2
4
6
12
4
Kayserispor
22
19
2
4
6
12
5
Fenerbahçe
20
25
2
5
5
12
6
Sivasspor
19
18
5
1
6
12
7
Bursaspor
18
22
4
3
5
12
8
Göztepe
18
22
4
3
5
12
9
Akhisarspor
18
18
4
3
5
12
10
Alanyaspor
17
25
5
2
5
12
11
Trabzonspor
16
23
4
4
4
12
12
Kasımpaşa
15
20
5
3
4
12
13
Yeni Malatyaspor
14
16
6
2
4
12
14
Antalyaspor
13
14
5
4
3
12
15
Osmanlıspor FK
11
19
8
2
3
13
16
Atiker Konyaspor
11
12
7
2
3
12
17
Gençlerbirliği
8
14
9
2
2
13
18
Kardemir Karabükspor
8
12
8
2
2
12
Nöbetçi Eczane


Nöbetçi eczanlerle ilgili detaylı bilgi için lütfen tıklayın.

Arşiv
Haber Yazılımı