Yazı Detayı
21 Mayıs 2016 - Cumartesi 10:43
 
Eski Çağlardan Osmanlı Devleti’nin Fethine Kadar Bayburt Tarihi
Serdar Göktaş
 
 

 

 

Kuzeydoğu Anadolu’nun iskan tarihiyle yaşıt doğal yol hattı üzerinde yer alan ve stratejik bir konuma sahip bulunan Bayburt ve çevresi, M.Ö. IV. bin sonlarından itibaren coğrafi tanımla Karaz; etnik tanımla Hurri Kültürü sahası içerisinde yer almıştır.

 

Hititlerin başkenti Hattuşa’da (Boğazköy) ortaya çıkarılan çivi yazılı tabletler, Bayburt ve çevresinin eski çağ tarihi hakkında doğrudan bilgi veren en eski kayıtlardır. Bu kayıtlara göre Hititler, Maraşşanta/Maraşşantiya (Kızılırmak) yayı içerisindeki çekirdek ülkelerine komşu olan Anadolu topraklarını, Kur.Uru.Ugu-Ti (Yukarı Memleket) ve Kur.Uru.Şap Li-Ti  (Aşağı Memleket) terimleri ile tanımladıkları iki büyük bölüme ayırmışlardır. Bayburt, M.Ö. 14. Yüzyılın başından itibaren Yukarı Memlekete bitişik coğrafi alanı elinde bulunduran Hayaşa–Azzi Krallığı sınırları içerisinde yer almıştır. Takip eden yüzyıllarda ise, Asur Kralı I. Tiglathpileser (M.Ö. 1115-1077) döneminde Dayaeni; Urartu Kralları Menua (M.Ö. 810-785/780) ve I. Argişti (M.Ö. 785/780-760) dönemlerine ait yazıtlarda Diauehi şeklinde isimlendirilen beylik ya da küçük bir krallığın kuzey kesimini oluşturmuş ve yaklaşık M.Ö. 780’li yıllarda I. Argişti’nin bu bölgeyi krallığının topraklarına katmasından, büyük bir ihtimalle Urartu’nun yıkılışına kadar (yaklaşık M.Ö. 585- IV Sarduri) Bayburt, bu krallığın sınırları içerisinde yer almıştır.

 

Bayburt ve çevresine, M.Ö. 6. Yüzyıldan itibaren İran asıllı Medler daha sonra yine İran asıllı Persler egemen olmuşlardır.  Büyük İskender’in M.Ö. 333 yılında çıktığı Anadolu seferi sonucunda, bölgedeki Pers hakimiyeti sona ermiştir. Fakat, İskender İmparatorluğu’nun bölgede varlığı çok uzun sürmemiştir. M.Ö. 301’de İskender İmparatorluğu’nun parçalanması üzerine, Büyük İskender’in komutanlarından biri olan Selevkos, Asur, Med, Pers ve Doğu ile Orta Anadolu topraklarını ele geçirmek için harekete geçmiş ve Bayburt’un da içinde bulunduğu Doğu Anadolu bölgesini egemenliği altına almıştır. Ancak bölgede etkin bir varlık gösteremeyen Selevkosları, Part Kralı Mithridates (M.Ö. 123-82), Doğu Anadolu, İran ve Irak’tan sürerek bölgeyi krallığına katmıştır. Bayburt ve çevresi, daha sonra Roma İmparatorluğu ve Part İmparatorluğu arasındaki egemenlik mücadelelerine sahne olmuştur. M.S. 198’de gerçekleşen Roma-Part savaşını kazanan Romalılar bölgeye egemen olmuşlardır. Part İmparatorluğu’nun yıkılması üzerine yerini alan Sasaniler, Roma İmparatorluğu’yla Doğu Anadolu bölgesi için savaşımını sürdürmüş ve bu bölgenin büyük bir kısmını ele geçirmiştir. Bayburt ise, Sasanilerin ele geçirdiği bölgenin dışında kalarak Roma İmparatorluğu’nun bir nevi sınır karakolu görevini üstlenmiştir.

 

Bayburt, 395'te Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılması üzerine Doğu Roma (Bizans) toprakları içinde kalmıştır. Bizans döneminde Bayburt, Khaldia "tema"sına (eyalet) bağlıydı ve bu eyaleti meydana getiren yedi piskoposluğun dördüncüsünü teşkil etmekteydi. İmparator Iustinianos tarafından kalesinin esaslı şekilde tahkim ve tamir edildiği bilinen şehir, 705 yılında Emevilerin eline geçmişse de, 715 yılında Bizanslılar tarafından tekrar geri alınmıştır.

 

1054 yılında Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey, Anadolu’ya seferler düzenleyerek fetihler yapmaya başlamıştır. Sultan ilk olarak Bargiri (Muradiye)’yi aldıktan sonra Van Gölü sahilindeki şehirleri kuşatmaya başlamıştır.  Tuğrul Bey, ordusunun bir kısmını Çoruh Irmağı havzasına göndermiştir. Bu giden kuvvet, Bayburt’u aldıktan sonra Trabzon üzerine akınlar yapmaya başladılar. Fakat Türk birlikleri burada, ücretli Frank askerleri tarafından yenilgiye uğratılmışlar ve çekilmek zorunda kalmışlardır.

 

Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan’ın Bizans İmparatoru Romanos Diyojen ile 1071 yılında Malazgirt Ovasında yaptığı savaş sonucu, Anadolu’nun kapıları Türklere ardına kadar açılmıştır. Alp Arslan, Anadolu’da alınan toprakları, savaş sırasında büyük yararlılıklar gösteren kumandanlarına, kendi himayesi altında olarak derebeylik şeklinde vermiştir. Sultanın komutanlarından biri olan Ebul Kasım önderliğinde bir kısım Türkler, 1072’de Bayburt’u fethettiler. 1098 tarihinde Bizans’ın Trabzon Valisi Theodor Gabras tarafından ele geçirilen şehir, kısa bir süre sonra Danişment Beyliği tarafından tekrar Türk egemenliği altına alınmıştır.

 

Malazgirt Savaşı’ndan sonra Karadeniz bölgesinde Türklerin fethettiği ilk şehir olan Bayburt, 1202 yılına kadar Erzurum ve çevresinde hüküm süren Saltuklu Beyliği’nin egemenliği altında kalmıştır. Anadolu Selçuklu Sultanı Rükneddin Süleyman Şah, 25 Mayıs 1202 tarihinde Erzurum'a girerek Saltuklu hükümdarını hapsedip bütün topraklarına el koymuş ve kardeşi Mugiseddin Tuğrul Şah’ı Erzurum Melikliği’ne getirerek bu bölgenin idaresini kendisine vermiştir. Bayburt da bu tarihten itibaren Anadolu Selçuklularının egemenliği altına girmiştir. Tuğrulşah'ın 1225 yılında ölmesi üzerine yerine Erzurum Meliki olarak Rükneddin Cihanşah geçmiştir. Bayburt, Anadolu Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad tarafından 1230 tarihinde Erzurum ile birlikte, merkeze bağlanmıştır.

 

1230 yılında Anadolu Selçuklular ile Harzemşahlar arasında gerçekleşen Yassı Çimen Savaşı’nda Selçukluların galip gelmesi ve Harzemşahların ortadan kalkması üzerine Moğol-İlhanlılarla komşu olunması Anadolu Selçukluları için sonun başlangıcı olmuştur. İlhanlılar ile 1243 yılında yapılan Kösedağ Savaşı’nda ağır bir yenilgiye uğrayan Anadolu Selçuklular, İlhanlıların vassalı haline gelmişlerdir. Böylece Anadolu’da yüzyıllık bir Moğol egemenlik devresi başlamış oldu. Anadolu Selçuklular ve İlhanlılar döneminde Dar’ü-ssugr (Uc-Sınır Şehri), Dar’ü-nnecat (Kurtuluş Şehri), Dar’ü-lcelal (Ulular Şehri) olarak adlandırılan Bayburt, İlhanlı hükümdarı Ebu’s-Said Bahadır Han’ın ölümünden (1334) sonra, bir müddet Celayirlilerin eline geçmiş fakat kısa bir süre sonra Sultan Alaaddin Eratna’nın Sivas merkez olmak üzere kurduğu Eretnalılar Devleti idaresine geçmiştir. 1362 yılından itibaren Eratna Devleti’nin Bayburt ve çevresindeki idari zayıflığından yararlanan Eratna’nın Erzincan Emiri Emirzade Pir Hüseyin bölgede başına buyruk hareket etmeye başlamıştır. 1379-80 yıllarında Pir Hüseyin’in yerine geçen Mutahharten, Erzincan’da kendi adına hutbe okutup para kestirerek bağımsızlığını ilan etmiştir. Böylece Bayburt ve çevresi yaklaşık 30 yıl Erzincan Emirliği’ne bağlı olarak kalmıştır. Emir Mutahharten’in ölümünden bir süre sonra bölgede Akkoyunlular ve Karakoyunlular arasında zorlu bir egemenlik mücadelesi başlamıştır. 1410 yılında Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf, Erzincan Emirliği’ne son vererek bölgeye hakim olmuştur. 1468 yılında ise Karakoyunlular’ın Akkoyunlu egemenliği altına girmesi üzerine Bayburt ve çevresi de 1501 yılına kadar sürecek bu egemenliğin etki alanına girmiştir.

 

Bayburt ve çevresi 1501-1514 yılları arasında Safevi Devleti egemenliği altında kalmıştır. Osmanlı Devleti’nin Trabzon Sancakbeyi Şehzade Selim (Yavuz) bu bölgeye akınlarda bulunmuştur. Yavuz Sultan Selim, 24 Nisan 1512’de tahta çıktıktan sonra Safevi Devleti’ne karşı girişeceği sefer için hazırlıklara başlamıştır. 19 Mart 1514 tarihinde doğu seferine çıkan Yavuz, kendisi Çaldıran üzerine yürürken, Yanya Sancak Beyi Mustafa Bey ile Trabzon Sancak Beyi Mehmed Bey idaresindeki Osmanlı kuvvetlerini, Şah İsmail’in emirlerinden Kara Maksud-i Sultani’nin müdafaa ettiği Bayburt’u fethetmek için görevlendirmiştir. Yavuz Sultan Selim, Çaldıran Zaferi dönüşü Erzurum civarındaki Titkir bölgesine geldiği sırada, Bayburt’un fetih haberini almıştır. Bayburt, Trabzon-Erzurum arasında stratejik bir mevkiye sahip olup, onun doğusu Hristiyan Gürcü Beyleri ile Safevi kalıntılarının hakim olduğu bir sınır bölgesi olması sebebiyle eyalet statüsüne haiz müstakil bir sancak (liva) olarak kabul edilmiştir. 23 Ekim 1514’de Şarki-Karahisar, Trabzon ve Canik Sancakları da eklenerek oluşturulan “Erzincan-Bayburd Beylerbeyliği” uç-serhad beylerbeyliği statüsüyle, bu bölgeyi fetheden Emir-i Ahur Bıyıklı Mehmet Paşa’ya verilmiştir.

 
Etiketler: Eski, Çağlardan, Osmanlı, Devleti’nin, Fethine, Kadar, Bayburt, Tarihi,
Yorumlar
Ulusal Gazeteler
BİZİM GAZETE
Puan Durumu
Takımlar
P
Av
M
B
G
O
1
Galatasaray
26
27
2
2
8
12
2
Medipol Başakşehir
26
23
2
2
8
12
3
Beşiktaş
22
19
2
4
6
12
4
Kayserispor
22
19
2
4
6
12
5
Fenerbahçe
20
25
2
5
5
12
6
Sivasspor
19
18
5
1
6
12
7
Bursaspor
18
22
4
3
5
12
8
Göztepe
18
22
4
3
5
12
9
Akhisarspor
18
18
4
3
5
12
10
Alanyaspor
17
25
5
2
5
12
11
Trabzonspor
16
23
4
4
4
12
12
Kasımpaşa
15
20
5
3
4
12
13
Yeni Malatyaspor
14
16
6
2
4
12
14
Antalyaspor
13
14
5
4
3
12
15
Atiker Konyaspor
11
12
7
2
3
12
16
Osmanlıspor FK
8
17
8
2
2
12
17
Gençlerbirliği
8
14
8
2
2
12
18
Kardemir Karabükspor
8
12
8
2
2
12
Nöbetçi Eczane


Nöbetçi eczanlerle ilgili detaylı bilgi için lütfen tıklayın.

Arşiv
Haber Yazılımı